А ж ы к а н у у л у М . К Ы Р Г Ы З Д А Р Д Ы Н Ж А Н А Т У В А Л Ы К Т А Р Д Ы Н Т У Р А К - Ж А Й Ы Н Д А Г Ы Ж А Л П Ы Л Ы К Т А Р Ы

19 Eylül 2017 05:00
image

А ж ы к а н у у л у М . К Ы Р Г Ы З Д А Р Д Ы Н Ж А Н А Т У В А Л Ы К Т А Р Д Ы Н Т У Р А К - Ж А Й Ы Н Д А Г Ы Ж А Л П Ы Л Ы К Т А Р Ы М . А г Ь у к а п и и 1 и Н О Ш Ш С 8 1 М 1Ь А Ш Т 1Е 8 В Е Т \ У Е Е К К У К С У 2 А N ^ Т О У А УДК:947.1:316.7(575.2)(043.3) Макапада кыргыздардын жана тувалыктардын турак- жайындагы окшоштуктар жана жалпылыктар каралган. Т1ге агйс1е сИзсиззез (1ге Ноизпг§ зипИагШез ЬеЫ’ееп Куг§уг апс1 Тыуо. Кыргыздар менен тувалыктардын турак-жай ком- плекстеринде боз уйден башка турлерунде дагы бир нече окшоштуктар байкалат. К еч м ен ч у л у к ту р м у ш та боз уй м енен катар кечурулуучу турак-жайдын башка тиби болуп эсеп- телген алачыкты атоого болот. Алынган маалыматтар- га таянсак, бир нече турлерунде тува жана кыргыз эт- носторунун ортосундагы этно-маданий жалпылыктар- ды далилдееге негиз болуучу окшоштуктар керунет. Кыргыздар колдонуп келген алачыктын эн байыр- кы гуру шыргыйлардын башын тийиштирип байлап, устуне кийиз жабылган конус турундегу алачыктар болгон [ I ]. Мындай турун кийинки XX кылымдын баш чендеринде кыргыздар чанда пайдаланышкандыгы тууралуу маалыматтар бар, кийин колдонуудан тап- такыр чыгып калган [2]. Байыркы кытай булактарын- дагы кыргыздардын турак-жайы женундегу маалымат- тарда: "Алар учтары бир аз ийилген шыргыйлардын башын бириктирип байлап, устун кийиз менен жабы* шат, алар учун турак-жай катары кызмат кылат", - деп белгиленет [3]. Ал эми Чыгыш Памирдин кыргыздары мындай алачыкты жырткычтын терилери менен жабышкан [4]. Жогорудагы кыргыздарда кезиккен туру Ту штук Сибирь аймактарында жашаган алтай, тувалыктарда дагы колдонулуп келгендиги тууралуу бир нече кызыктуу маалыматтарды учуратууга болот. В. В. Радлов 1861- жылы Алтайдагы Чуламыш дарыясынын ереенунде тери менен жабылган алачыктарды кергендугун айт- кан[5] Тоджи - тувалыктар шуншугуй (конус турунде) ;• айын кабыктары менен жабылган алачыктарда жасаш- >:2н . Б и рок ж ы лд ы н су у к м е зг и л д е р и н д е бугу естуручулер бугунун же багыиггын терисинен тигил- ген чумдарды пайдаланышкан [6]. Кыргыздар алачык- тын мындай турун "сайма алачык" деп аташкан. Бул т::ече нарын аймактарында кенири жайылган [7]. Оку- л итуу А.А.Асанканов Или дарыясынын ереенунде, Пзлирде жана Кызыл-Суу Кыргыз Автономиялык об- -;нын аймактарында жайлоого чыканда сайма ала- >--. ч~зрлы пайдаланышаарын билдирет: ”Анын кере- :г;>; жок ж алан ууктардан, келему кичине тундуктен - Ууктартардын бир учун жерге тикесинен сай- ЫСЕ башына тундугу орнотулат. Устуне кийиз жабы- :_1~ \л : сайма алачыктар бир гана жайлоого чыканда гана эмес айылдарда жай мезгилдеринде турак-жай катары кецири колдонулат. Муну биз экспедиция учу- рунда байкадык", - деп билдирет [8]. С.М .Абрамзон келтирген маалыматтарда Тянь- Шанда жылкычылар пайдаланган алачыктын тибин "отоо" деп аташкан [9]. Бизге маалым болгондой, Нарын аймактарында бул типтеги жолум уйлерду пайда- лануу дээрлик унутга калган. Бирок жакынкы исылдар- га чейин жылкычылар жана чабандар колдонушкан- дыгы т>7 ралуу кабарлар бар [10]. Тува аймактарында алачыктын бир нече турлеру кездешет. Аларга кечмен мал чарбачылыгы менен алек- тенген уруулардын жана тундук-чыгышында б>ту бак- кандардын алачыктары кирет. Булардын ичинен бор- бордук жана батыш белугундегу кечмен турмушта жашаган уруулардын алачыктары кыргыздардыкына окшош экендиги байкалат. Мисалы, бул турак-жайды курууда, кыргыздар сыяктуу эле, шыргыйлардын башын тийиштирип байлап, устун кийиз менен жабы- шат. Кээ бир учурларда ац терилери жана дарактын бутактарын колдонушкан. Аны XX кылымдын баш чендерине чейин колдонуп келген [11]. Ал эми Тува- нын тундук-чыгыш аймагындагы бугу багуучулардын пайдаланган алачыктары кыргыздардыкынан сырткы тузулушу, жагынан кескин айырмаланат. Ошону менен бирге тундукге жашаган элдердикине - эвенкилер- дин турак-жайларына ете окшош. Кыш айларында бугунун териси менен жайкысын дарактын кабыгы- нан жабышкан. Анын диаметри 5 метрге, бийиктиги 2,5-3 метрге чейин жетет. Байкалып тургандай, сырткы тузулушундо анчалык кеп болбогону менен, ички белунуш терунде окш ош туктар байкалат. Мисалы, очок боз уйдегудей эле алачыктын ортосунда жай- гашкан, уйдун он тарабы аялдарга тиешелуу болсо, сол тарабы эркектерге таандык [12]. Бул турак уйдун аталышындагы ете жакындык бар. Туванын дээрлик бардык аймактарында жана Тайга зоналарында колдонушкан алачыктардын баарын эле ”алажы", "алажы- ег" деп аташат. Ал эми кыргыздарда "алачык" деп ата- лып, тыбыштык жактан гана бир аз айырмачылык байкалат. Бул термин кыргыздар менен тувалыктардан башка дагы турк тилдуу элдерде: "алачу", "аланчык", "аланчу", "аланчых" ж. б. у. с. аталыштар менен бел- гилуу Е.В.Севортяндын ою боюнча, терминдердин ичинен лексикалык формасы жагынан эн байыркысы - тувалыктар колдонгон "алажы" сезу. Ал эми калган турк элдеринде колдонулган терминдер езгерулуп пайда болгон деп белгилейт [13]. С.И.Вайнштейндин белгилеесу боюнча, турк элде- ринин ичинен бир гана саян-алтай турк тилдуу этнос- тору алачыктан башканы "алачык" деп аташпайт. Ал 171 НАУКА И НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ, № 3, 2012 эми калган тектеш элдерде малчынын убактылуу кол- донуучу жайын, чеп жыюучу бастырманы жана баш- каларды да аташат деп билдирет [14]. Кыргыздаргатоктолсок, "алачык" деп бир эле учур- да кичине боз уйду дагы аташкан учурлар кездешет [15]. Ага байланышкан материалдарды Ф.А.Фиельст- руптун отчётунан кезиктиребиз. Ал учтары буулган туз шыргыйлардан эле тутун чыгуучу тешик болуп кызмат кылган, чакан, учтары аркан менен тирелген шыргыйлардан жасалган, конус турундегу тулкусу бар "кийиз алачык" женунде жазган [16]. Ошондой эле К.И.Антипина да тулкусунун орто- сунда шыргый тирееч коюлган, тундукке сайылган ууктардан турган алачы кты н уш ун дай эле тиби женунде айтып еткен [17]. Жогорудагы алачыктын Талас, Чуй ереендерунде колдонулгандыгы сурамжы- лоолордун натыйжасында белгилуу болду. Бул аймак- тарда XX кылымдын баш чендерине чейин колдону- луп келгендиги маалым [18], Кечуруп журуучу башка типтеги алачыктын дагы бир туру тувалыктарда да, кыргыздарда да кездешет. Бул турак-жай курулушунда боз уйдун дагы элемент- тери камтылган жана ал кыргыздарда кецири тараган. Анын тулкусуна токтолсок, бир башы тундукке аигга- лып, экинчи учу жерге сайылган ууктардан турат. Ал эми устуне бир-эки туурдук жабылат. Ф.А.Фиельст- руп жогорудагы отчётунда "жук артуучу унаасы аз адамдар" мына ушундай типтеги турак-жай менен кечуп-конуп журушкендугун билдирет. Ал эми К.И. Антипина анын башка: кепе, актигер, тегиртмек деген аталыштарын да мисалга тартып, аны суреттеп жазат [19]. Аталыштагы мындай айырмачылык ар кайсы ай- мактын тилдеги диалектилик озгечелуктеруне кез ка- рандылыгынан улам келип чыккан. Мисалы, "тегиртмек" сезу туштук диалектисинде, биринчи маанисин- де "кичинекей боз уй", ал эми экинчисинде "алачык" деген сезду тушундурет [20]. "Кепе" термини тундук диалекти боюнча кецири колдонулган сез болуп эсеп- телет. Мисалы, "кепе там" деген термин жапыс же ете чакан турак-жайларга карата айтылат, башкача айткан- да, "кичине уй" деген маанини берет. Демек, боз уйден кичирээк турак уйду - алачыкты алар ушунтип аташкан [21]. Эгер тувалыктарга кайрыла турган болсок, белгилуу окумуштуу Л.П.Потапов: "Тувалыктардын конус турундегу эц эски боз уй - "подей" да алачыктын озу болгон, анын "тулкусу" да тутун чыгуучу тундугунен жана ага сайылган ууктардан туруп кий- издер менен жабылган" деп баяндайт Туванын батыш райондору Бай-Тайга, Кара-Кел аймактарында жаша- ган улуу муундагы колхозчулар "подей" алачыгын ке- чээ жакынкы жылдарга чейин кунумдук турмушунда колдонуп келиш кендигин билдириш кен. Сырткы т у зу л у ш у б о ю н ч а с у р в т т о е л е р д е боз уйдун тундугунен жана ууктарынан турган, ал эми ууктар- дын бир учу жерге сайылып, экинчи учу тундукке бе- китилген, устуне болсо кийиз жабылып, анын сырты- нан кылдан жасалган аркан менен бекитилген [22]. Окумуштуу П.И.Каралькин келтирген маалыматтарда Казакстандын тундук-чыгышын жердеген уруулардын атайын жылкычылар учун пайдаланган кос алачыгы подей алачыгына ете окшош экендиги айтылат [23]. Чыгыш тувалыктардан айырмаланып, батыш тувалыктарда тундуктен жана ууктан турган алачык кецнрж таралган. Кээде боз уйдун керегеси жарабай калганы- на байланыштуу ушундай алачыкты тигишкен. Муну кебунче кедей-кембагалдар турак-жай катары уруну~_- кан. Дегеле, мындай турдегусун кечуп-конгондо та- гишкен же колунда жоктор колдонушкан. Ал эми То~- жи аймагында (Туванын тундук-чыгыш белугу) уш> 1 типтеги алачыкты социалдык абалы начар, колунда бар уй-бул.елер дагы колдонушкан. С.М.Андреев памир- лик кыргыздардын арасында болгон учурунда мындай алачыкты кебунче калктын социалдык жактан жакыр катмары колдонгондугун белгилейт: "Боз уйлер менен катарлаш эле жапайы жаныбарлардын териле- ри менен жабылган алачыктарды да кезиктирууге болот ". Ошол эле учурда Памирде жаныбардын терисн менен жабылган алачыктар алыскы бийик тоолуу ай- мактарда 1926-жылдарга чейин деле кезиккендиги ту- уралуу маалыматтар бар [24]. Алачыктын кечмен элдердин кунделук турмуш- тиричилигинде алган орду боз уйге салыштырмалуу темен экендигине карабастан, ар кандай учурларда колдонулуп келген жана сырткы тузулушу жагынан дагы кеп кылымдар бою езгерулген эмес. Дагы бир кецулду бурдура турган нерсе -кыргыздар менен батыш тувалыктарда кезиккен алачыктардын бири-би- рине ете окшоштугу. Ал эми Туванын тундук-чыгыш аймактарын жердеген уруулардыкы салыштырмалуу батыш тувалыктардыкынан жана кыргыздардыкынан ай ы р м ал ан ы п т у р а т . Бул б а гы тт а дагы тер ец изилдеелер жургузулушу керек. Батыш тувалыктар колдонгон алачык, алардын маалыматында, Тоджи аймагында кезиккен уйлерге Караганда бир нече эсе жапысыраак келип, бийиктиги, болжол менен, 2,3 мет- рден 2,5 метрге чейин, диаметри 3 метрге жетет. Сырты кийиз менен жабылган тундук жабуусу болгон. ©згече белгилей кетчу нерсе - чыгыш тувалыктарда тундук жабуу колдонулбайт. Ал эми Кыргызстандын аймактарында бул типтеги турак уйлерде тундук жа- буулары болгон. Кышкысын уйдун ылдыйкы этегин топурак менен бутешкен. Ысык-Кел районунун Сары- Ой айылынын 96 жаштагы тургуну Конурбаева Ана- пиянын маалыматтарында кедей уй-булелер терек- тин кабыктары менен сыртын жабышкандыгы айтылат. Байыркы тарыхый булактарда алачык тууралуу бир нече маалыматтарды кезиктиребиз. Мисалы, Худуд- ал-алам кыргыздар тууралуу баяндоосунда мындай дейт: "Кыргыздарда айылдар да, шаарлар да кезикиейт, алардын кагандан башкасы боз уйлерде жана чакан алачыктарда жашашат" Мындантышкары, Н. Я. Бичу- риндин кытай жазма булактарынан алган котормосун- да: "Алар кийиз менен жабылган алачыктарда жашашат" деп билдирет [25]. Кыргыздар алачыктарды кечуп-конгондо да пай- даланышкан. Мисалы, жолум уйду алыскы жайыггар- га бара жатканда убактылуу тигип колдонушкан. Мындай уйдун сеегу 15-20 жердиктен турган, ал эми алардын башын бириктириш учун ичке бутакты жал, куй- руктун кылынан жасалган аркан менен сыртынан ороп чыгып, эки башын бириктирип кайыш боо менен бе- китишкен. Тундуктун ордуна жердиктердин башын ага бириктиришкен, ал эми ылдыйкы белугун тегерете 172 салы, Туванын батыш белугундагу У т т ^ е м ш й МИ" Алардын айшмында^ = П * * С - ? г г ™ : г » г н , р в " "чагир" деп аташ я. Г билд™ сУВДе, "« м и р " же УРУУсунун екулдерунУу н ^ т ы аС н Г а аЛаНЬт’ Ч° ° ДУ тупку турак-жайы бо^уп зселТе“ ет ’ ЭЧ о ш о И и Г З н ^ “Г ™ 6Ю УЙД''» УУКтарына Г РГ „ 1 болжол менен, 5-6 метрге жеткен Д *<аЛ1Ш диаметРи, 6 „д « с з с у , турде г у ^ : Ж X ' ‘ ™ Г ган. Ал эми чатырдын оозу туштукту * 3 г 2 ^ Н ^ ™ ! Н 1 т а х г о л о п ш ^ з 7 2 о 1 ? кылымдын башынла аляпп кылымдын аягы XX дайыма к о л д о л н у л у п / ЖаШ° ° тиРичили™нде турлеру. а л а р Г н ^ к ы и" '11 ^ ЖайлаРЬШЫн болгондугу белгиленли А* ЧКИ жасалгалаРЬ1 бирдей б т ш е т Б и ^ к ш т а й ™ ™ ™ " ™ ,с и р " ™ йг™ ™ « - о м Г Г г „ ~ ~ ™ У - 5.6]. * 0ЛУ„ уйу г тоГолу” ' 6УЛаРЛ“ Н ^ Щ У Г У ^ Г р д а П Г у С е » Г ш Г " *ЙЬ,РМ“ а>Ы" ™ далган. Бацгкача айтканла бугт Ь1КТаштыРыльш Даяр- уда б т ий Д ’ бул тУРак-жайларды куру- келемужагьща^бозуйлуКолдонулган змес ясана ал эк келген УВДУН Т*В* П Р » * бир аз кичирэ- Ал эми аталышына токтолсок- .пт,лп „ жаштагы э ™ е " г ,„ “ У Р т Ш '“ “ “ ’ У'У « да чатырсвзукыпгм ИНДИН б' РГеН "««™ матыв- катары к е щ р Л , » Г РДа “,ЫР' Ы у4урда » атоодо к ™ „удат б ™ ЫЛ? " , а " " " ™ л а р ды Е = = = Н ~ жайдьш к э Х Р ЛаГЫ МУРДа бул аталыш турак- о""»™ керек ТТРЛвР'™ ИРа™ 1 дк Квлдонулган адабиятао: э м г е т р ! ™ 3,999На- 8 5 6 ™ ^ ™ ТВРЫХЫ 5. Радлов В.В. Из Сибири,- М.: 1989 - С 97 98 так и китайских мунгалах и та к м ясашных татарах, ревым с 1772 по 1781 г //Н о ° тах,делань1еЕгоР°мПесте- СПб 1793. Ч. С 79 - 8"> ежемесячные сочинения. 7- [АТД]. к ек .О 0 |Т -“ ^ ' А ' Кыргызы Синьцзяна (К Н Р).- Биш- 9. Абрамзон, С.М. - 85-бет 10. [АТД]. 199|'.с“ " ШМ" Н' С И' МИР Центра Азии.- Мл 12. [АТД]. языков //Общ™ ю ртски^Име>гтГИЧеСКИЙ СЛОВарь тюРкских - М.: 1977. - ^ “ ркские и ™ ю Ркские основы на гласные. 15 [^ТД^ТеЙН’ С'И’ М': 1" * * С 42 ч а л а Х х Г к Г Е Ь ^ С ^ ° бРЯД0В0Й " « Р ™ » - на- и прикладного и с к ^ т в д ю ж н ы Г к ^ п г ^ п 3^ 08 КуЛТуры во АНКирг.ССР, , Гб2 С 1Тб Р ЮВ ' ФрУ,'3е':Изл- 19. Антипина, К.И.-С. 166. 177.бет.ЮЛаХИН’ К К Кыргызча' орУС'1а сездук,- М.: 1965.- 21. [АТД]. 1969.” С. 164-°б6Л П ° Черки народного быта тувинцев.- М.: 24. Андреев М.С. - 15-16 с. дах,обитавшихвСредней С° брание свеДений о наро- л . : ; 953“ в Средней Азин в древние времена. - Т.1. М.. 26. [АТД]. 27. [АТД]. Рецензент: к.и.н. Момунбаева Н. 173

  • Поделиться статьей:
  • image
  • image
  • image
  • image